رفتار موش های آزمایشگاهی

تکنیک کار با رفتار موش آزمایشگاهی
بررسی الگوی دلبستگی در  رفتار موش های آزمایشگاهی

بی‌شک رابطۀ تنگاتنگ الگوی دلبستگی با الگوی رفتار مادرانه، یکی از شگفتی‌های خلقت می‌باشد که مورد علاقۀ کردارشناسان تکاملی است زیرا تقریباً در ارتباطات تمامیِ حیوانات، چنین الگویی وجود دارد.

بر همین اساس، امروزه بسیاری از پژوهشها در زمینۀ رفتار مادرانه و نقش آن در ارتباطات بزرگسالی در محیط آزمایشگاهی و بر روی حیواناتی مانند موشها بررسی می‌شود.

برای نمونه، موشهایی که تازه مادر شده‌اند به محض تولد نوزادان تحت تأثیر هورمونهای مادرانه، مسؤلیت‌های مادرانه را به عهده می‌گیرند. آنها معمولاً ۸ تا ۱۶ نوزاد را به دنیا می‌آورند و تقریباً نیمی از  این نوزادان، نر و نیم دیگر ماده هستند.

موش ماده در هنگام زایمان، کیسۀ آمنیوتیکی را از خودش خارج می‌کند، جفت را می‌خورد و بچه‌ها را تمیز می‌کند. در ۳۰ دقیقۀ اول بعد از زایمان، موش مادر بچه‌ها را به آشیانه می‌برد، آنها را به دهان می‌گیرد، لیس می‌زند و به عنوان فرزند قبولشان می‌کند آنگاه نقش پرستاری به خودش می‌گیرد. جالب این است که موش مادر هیچ تجربۀ قبلی برای این پاسخهای مادرانۀ سریع ندارد.

نوزادانِ موش با مادر خود تا زمانی‌که از شیر گرفته شوند، می‌مانند و این زمان در حدود ۲۰ تا ۳۰ روز و بعد از تولد اتفاق می‌افتد. همین‌طور که نوزادان رشد می‌کنند، مستقل می‌شوند. آنها در ابتدا هرچیز نرمی که در اطراف دهان مادر می‌یابند را می‌خورند و کم‌کم خود را به غذا و آبی که از آشیانه دورتر است می‌رسانند و از آن می‌خورند. با گذشت زمان، آنها دوست ندارند  در آشیانه بمانند و در این هنگام است که مادران خودشان را دور می‌کنند.

الگوی رفتار مادرانه در موشها شباهت بسیار زیادی با فرزند‌پروری طبیعی در انسان دارد. در مطالعاتی که بر روی الگوهای دلبستگی انجام می‌شود، یکی از روشهای قابل بررسی در رفتارهای مادرانه  موشها که مورد علاقۀ دانشمندان تکامل‌گرا می‌باشد، بررسی «لیس‌زدن نوزاد»[۱] توسط موش مادر است که یکی از مهمترین منابع تحریک نوزادانِ تازه متولد شده است. دو نوع از رفتار لیس‌زدن وجود دارد، یکی لیس‌زدن بدن و دیگری لیس‌زدن ناحیۀ تناسلی نوزادان است.

لیس‌زدن بدن نوزاد توسط موش مادر در طول دوره‌های پرستاری او با رفتار نوازشگری در انسان قابل مقایسه است. لیس‌زدن ناحیۀ تناسلی در موشها بیشتر برای دفع مطمئن ادرار و خروج مدفوع نوزادان است. در دهه‌های گذشته، یک سری از مطالعات کردارشناسی تکاملی، اهمیت لیس‌زدن نوزادان توسط موشهای مادر را در رشد شناختی و هیجان‌رفتارِ موشهای بالغ‌شده به‌خوبی نشان داده است.

رفتار قوز کردن موش آزمایشگاهی مادر
رفتار قوز کردن موش آزمایشگاهی مادر

«بازیابیِ»[۲] نوزادان توسط موشهای مادر یکی دیگر از رفتارهای مادرانه است که شامل حمل و انتقال نوزادان به آشیانه‌ای خواهد بود که موشهای مادر به تازگی ساخته‌اند. چنین رفتارمادرانه‌ای تقریباً همیشه بعد از تولد نوزادان در موشها مشاهده می‌شود تا نوزادان جدا از مادر نمانند و در اطراف آشیانه پراکنده نشوند.

بازیابیِ نوزادان توسط مادر یکی از رفتارهایی است که با آن می‌توان انگیزش هیجان‌رفتار مادر را اندازه‌گیری کرد و موشهای مادری که مسئولیت‌پذیری زیادی دارند، کار بازیابی نوزادان را به سرعت انجام می‌دهند و با کفایت، نوزادان را به آشیانه می‌رسانند. در مقابل موشهای مادری که رفتار مادرانۀ با کفایتی ندارند از عهدۀ بازیابی نوزادان بر نخواهند آمد.

در آزمایشگاه با استفاده از رفتار بازیابی تلاش می‌شود که ابتدا کیفیت رفتار مادرانۀ موشها بررسی ‌شود. به این صورت که مادر و نوزادان را برای مدت زمان کمتر از پنج دقیقه از یکدیگر جدا می‌کنند و سپس نوزدان را در نقطۀ مقابل آشیانۀ قبلی به  قفس باز می‌گردانند. به این ترتیب می‌توان به مشاهده و ثبت کیفیت رفتار مادرانه پرداخت زیرا موش مادر بازگرداندن نوزادان را بدون تأخیر به آشیانه آغاز می‌کند. مدت زمانی‌که طول می‌کشد تا موش مادر به رفتار بازیابی نوزادان دست بزند معیاری برای سنجش رفتار مادرانه است که هرچه سریعتر این کار را انجام دهد نشانگر مسئولیت‌پذیری بیشتر اوست.

تحقیقات آزمایشگاهی نشان می‌دهد، آن دسته از موشهای مادری که اضطراب زیادی دارند یا افسرده هستند، رفتار بازیابی را دیرتر آغاز می‌کنند و زمان بیشتری را برای بازگرداندن نوزادان به آشیانه صرف می‌کنند.

جالب است که نوزدان این دسته از موشها، وقتی بزرگتر می‌شوند در نمایش رفتارهای بازی با همسالان و کیفیت رفتارهای جنسی که معیاری برای سنجش رشد مناسب هیجان‌رفتار و الگوهای ارتباطی آنها می‌باشد نسبت به نوزدانی که مادران آرام و بامسئولیت داشته‌اند بسیار ضعیف، نافعال، درمانده و با کنجکاوی پایین ظاهر می‌شوند. به این ترتیب کیفیت رفتار مادرانه و ایجاد رابطۀ دلبستگی بر روی رفتارهای پرخاشگری یا جنگندگی، افسردگی یا سرزندگی و درماندگی یا جویندگی نسل بعد تأثیر‌گذار است.

هوش هیجانی درخشان و تشخیص دروغگویی، صفحه 390 تا 392. کتاب هیجان رفتار و تن گفتار، تألیف محمود امیری نیا، ISBN: 978-600-5908-87-8، انتشارات آراسته فروردین ۱۳۹۳
 کتاب هیجان رفتار و تن گفتار،، ISBN: 978-600-5908-87-8
منبع: کتاب «هیجان رفتار و تن گفتار» تألیف محمود امیری نیا، فرودین ۱۳۹۳، نشر آراسته، شابک: ۹۷۸-۶۰۰-۵۹۰۸-۸۴-۸ (Behavioral Emotion and Body Language book, By Mahmood Amirinia )

[۱] Pup licking
[۲] Retrieval behavior

نویسنده: سایت آموزش هوش هیجانی EQ Learning

Mahmood Amirinia . مدرس و مولف مستقل هوش هیجانی . Instructor and Freelance researcher on Emotional Intelligence